જ્યારે ગરબો બન્યો ગુજરાતી સિનેમાની ભાષા

ચોકના પરંપરાગત ગરબાથી ફિલ્મી પડદા સુધી, બદલાતા સમય સાથે ગરબાએ પણ બદલી પોતાની ભૂમિકા

જૂના સમયનો ગરબો મુખ્યત્વે વાર્તાનો ભાગ હતો, જ્યારે નવા સમયનો ગરબો ઘણી વાર ફિલ્મનો આકર્ષણબિંદુ બની ગયો. પહેલાં ગરબામાં પાત્રો પોતાની લાગણી વ્યક્ત કરતા હતા; હવે ગરબો ટ્રેલર, ટીઝર, મ્યુઝિક વીડિયો અને સોશિયલ મીડિયા પ્રમોશન માટે પણ ઉપયોગી બન્યો છે.

આ પરિવર્તન માત્ર ગરબામાં નથી આવ્યું. ગુજરાતી સિનેમાએ પોતે પણ 2000ના દાયકાના અંત પછી અને ખાસ કરીને 2010 પછી મોટું પરિવર્તન જોયું. લાંબા સમય સુધી ગ્રામ્ય પ્રેક્ષકોને ધ્યાનમાં રાખીને બનતી ફિલ્મોની સાથે શહેર, સંબંધો, યુવાનો, શિક્ષણ, રોજગાર, સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધો, સામાજિક પ્રશ્નો અને આધુનિક જીવન જેવા વિષયો પડદા પર આવવા લાગ્યા. ગુજરાતી સિનેમાએ નવા પ્રકારના દર્શક સાથે સંવાદ શરૂ કર્યો. આ નવા દર્શક માટે ગરબો પણ બદલાયો.

આજના ફિલ્મી ગરબામાં કેમેરા વધુ ગતિશીલ છે. કોરિયોગ્રાફી વધુ ચોક્કસ છે. કોસ્ચ્યુમ ડિઝાઇન ફિલ્મના બજેટ અને સ્ટારડમ પ્રમાણે તૈયાર થાય છે. લાઇટિંગ, સેટ, ડ્રોન શોટ્સ અને એડિટિંગ તેને ભવ્ય બનાવે છે. એક સમયનો ‘ચોકનો ગરબો’ હવે ક્યારેક મોટા ફિલ્મી સેટ પર જોવા મળે છે. 

પરંતુ આ પરિવર્તનને માત્ર ‘જૂનું સારું અને નવું ગ્લેમરસ’ કહીને સમજવું યોગ્ય નથી. કારણ કે આજના ગુજરાતી સિનેમામાં ગરબાએ પોતાની એક નવી ભૂમિકા પણ મેળવી છે.

તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ ‘હેલ્લારો’ છે. અહીં ગરબો માત્ર મનોરંજન કે તહેવારનું દૃશ્ય નથી. તે સ્ત્રીઓની અંદર દબાયેલી લાગણી, અભિવ્યક્તિ અને સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક બને છે. એટલે ગરબો અહીં ગીતથી આગળ વધીને કથાનકની ભાષા બની જાય છે.

આ જ ફેરફાર ગુજરાતી સિનેમાની પરિપક્વતાનું પણ સૂચક છે. પહેલાં ફિલ્મ કહેતી હતી કે “આ ગુજરાત છે, એટલે અહીં ગરબો થાય છે.” નવી ફિલ્મ ઘણી વાર પૂછે છે—“આ ગરબો આ પાત્ર માટે શું અર્થ ધરાવે છે?” અને ખરા અર્થમાં આ બે પ્રશ્નો વચ્ચે ગુજરાતી સિનેમાની આખી સફર છુપાયેલી છે.

જૂના દોરમાં ગરબો ગુજરાતી ઓળખનો સીધો અને લગભગ અનિવાર્ય સંકેત હતો. એક તાજેતરના શૈક્ષણિક અભ્યાસે પણ નોંધ્યું છે કે જૂની ગુજરાતી ફિલ્મોમાં ગ્રામ્ય જીવન, લોકકથા, પરંપરાગત વસ્ત્રો અને ગરબા જેવા તત્વોની વારંવાર રજૂઆત થતી હતી. 50 ફિલ્મોના વિશ્લેષણમાં લોકકથા અને પૌરાણિક કથાઓ 23 ફિલ્મોમાં, જ્યારે ગ્રામ્ય જીવન 20 ફિલ્મોમાં મુખ્ય વાર્તાકીય માળખા તરીકે જોવા મળ્યું.

આજનું ગુજરાતી સિનેમા આ પરંપરાને સંપૂર્ણપણે છોડી દેતું નથી. પરંતુ તે તેની અંદર નવા અર્થો શોધે છે. આજે નવરાત્રીના ગરબામાં ગુજરાતી ફિલ્મનું ગીત વાગે છે તો ફિલ્મને પણ લાભ થાય છે અને ગરબાને પણ. ફિલ્મી ગીતો નવરાત્રીના પ્લેલિસ્ટનો ભાગ બને છે અને નવરાત્રી ફિલ્મના માર્કેટિંગનું માધ્યમ બને છે. 2022માં મિડ-ડેએ પણ અર્બન ગુજરાતી ફિલ્મોના ગરબા ગીતોને નવરાત્રીના પ્લેલિસ્ટ સાથે જોડીને રજૂ કર્યા હતા.

અહીં સિનેમા અને ઉત્સવ વચ્ચેનો સંબંધ હવે એકતરફી રહ્યો નથી. પહેલાં ફિલ્મ ગરબાને પડદા પર લાવતી હતી. હવે ગરબો ફિલ્મને પ્રેક્ષક સુધી લઈ જાય છે. આથી ગુજરાતી સિનેમા અને નવરાત્રીનો સંબંધ કેટલો જૂનો છે તેનો જવાબ માત્ર “ઘણા દાયકાઓ જૂનો” એવો નથી. સાચો જવાબ એ છે કે ગુજરાતી સિનેમાની પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ જેટલો જ જૂનો આ સંબંધ છે.

ગરબો ગુજરાતી ફિલ્મ માટે ક્યારેક લોકસંસ્કૃતિ હતો, ક્યારેક ઓળખનું પ્રતીક, ક્યારેક મનોરંજન, ક્યારેક વ્યાવસાયિક ફોર્મ્યુલા અને હવે ક્યારેક સામાજિક અભિવ્યક્તિનું શક્તિશાળી માધ્યમ પણ છે.

આજે જ્યારે નવરાત્રીમાં લાખો લોકો આધુનિક મ્યુઝિક પર ગરબા રમે છે, ડિઝાઇનર ચણિયા-ચોળી પહેરે છે અને સોશિયલ મીડિયા માટે વીડિયો બનાવે છે, ત્યારે ગુજરાતી ફિલ્મનો ગરબો પણ તેમની સાથે બદલાઈ રહ્યો છે. પરંતુ તેના મૂળમાં રહેલી વાત હજુ એ જ છે—સમૂહમાં મળીને ઉજવણી કરવાની, પોતાની ઓળખ વ્યક્ત કરવાની અને સંગીત દ્વારા લાગણી વ્યક્ત કરવાની. શાયદ એટલે જ ગુજરાતી સિનેમાના પડદા પર ગરબો ક્યારેય માત્ર એક ડાન્સ સિક્વન્સ રહ્યો નથી. ગરબો પડદા પર આવે છે ત્યારે ગુજરાતી સિનેમા માત્ર એક દૃશ્ય નથી બતાવતું; તે એક સમાજ, એક સંસ્કૃતિ અને સમય સાથે બદલાતી ગુજરાતી ઓળખનો એક ટુકડો બતાવે છે.

અને આ સફર હજુ પૂરી થઈ નથી. આવતીકાલની ગુજરાતી ફિલ્મમાં ગરબો કદાચ વધુ આધુનિક હશે, વધુ ટેક્નિકલ હશે, કદાચ વૈશ્વિક પ્રેક્ષક માટે બનાવવામાં આવશે—પણ જ્યાં સુધી ગુજરાત પોતાની ઓળખને તાલ, તાળી અને પગલાંમાં વ્યક્ત કરતું રહેશે, ત્યાં સુધી ગુજરાતી સિનેમાના પડદા પર ગરબાની જગ્યા પણ રહેશે જ કારણ કે ગરબો ગુજરાતી ફિલ્મોમાં “સજાવટ”માંથી “સાંસ્કૃતિક ભાષા” બન્યો છે.

- આર.જે. સચીન વજાણી (નાચીઝ) / આર.જે. કાજોલ વજાણી

- dhollywoodtalkies@gmail.com